El Yıkamanın Doğru Yolu: Yirmi Saniyenin Anlamı

El yıkamak, günlük hayatın en sıradan hareketlerinden biri olduğu için çoğumuz bunu düşünmeden yaparız. Musluğu açar, ellerimizi ıslatır, sabuna hafifçe dokunur ve birkaç saniye içinde havluya uzanırız. Oysa bu kısa ritüel, bulaşıcı hastalıklara karşı elimizdeki en ucuz ve en etkili korunma yöntemlerinden biridir. Gün boyunca kapı kolları, telefon ekranı, para, tutamaklar, klavye derken ellerimiz sayısız yüzeyle temas eder; sonra da farkında olmadan yüzümüze, ağzımıza, gözümüze gider. Zincirin kırıldığı yer tam olarak lavabodur.

Sabun neden işe yarar

Sabunun sihri, kimyasal yapısındaki ikiliktir. Sabun molekülünün bir ucu suyu sever, diğer ucu yağı. Ellerimizdeki kir ve mikropların önemli bir kısmı yağlı bir tabakanın içinde tutunur. Sabun bu tabakayı çözer, parçalar ve suyun sürükleyip götürebileceği küçük kümeler hâline getirir. Yani sabun mikropları tek tek avlayan bir silah değil, onların tutunduğu zemini ortadan kaldıran bir çözücüdür. Bu yüzden pahalı, "antibakteriyel" yazan ürünlerle sıradan bir kalıp sabun arasında günlük kullanımda kayda değer bir fark yoktur. Önemli olan ürünün adı değil, sürtünmenin süresi ve kapsamıdır.

Süre meselesi burada devreye girer. Yağ tabakasının çözülmesi ve mikropların yüzeyden kopması bir anda olmaz. Yaklaşık yirmi saniyelik bir ovalama, çoğu durumda anlamlı bir fark yaratır. Yirmi saniye kulağa kısa gelir ama musluk başında sayarken uzun hissedilir; bu yüzden pek çok kişi içinden kısa bir şarkı mırıldanmayı ya da ritmik bir sayım yapmayı tercih eder. Amaç kronometreye sadık kalmak değil, aceleyle geçiştirmeyi engellemektir.

Unutulan bölgeler

Çoğu insan avuç içlerini özenle ovar, gerisini es geçer. Oysa kirin en inatçı biriktiği yerler avuç içi değildir. Parmak araları, başparmağın dibi, tırnak kenarları, tırnak altları ve el sırtı sistematik olarak ihmal edilir. Sağ elini kullananlar genellikle sol ellerini daha eksik yıkar, çünkü hareket alışkanlığı sağ eli merkeze koyar. Bilinçli bir sıra izlemek bu körlüğü giderir: önce avuç içleri, sonra el sırtları, ardından parmakların arası, sonra kenetlenmiş parmakların üst yüzeyleri, sonra her iki başparmak ve en sonunda tırnak uçlarını karşı avuca sürterek tırnak altları.

Su sıcaklığı sanıldığı kadar belirleyici değildir. Mikropları öldürecek kadar sıcak su zaten elimizi yakar; dolayısıyla ılık ya da soğuk su arasındaki fark pratikte küçüktür. Sıcak suyun tek avantajı yağı biraz daha kolay çözmesi ve konforlu olduğu için insanın daha uzun süre ovmaya devam etmesidir. Buna karşılık çok sıcak su, cildin doğal yağ örtüsünü hırpalar ve zamanla çatlamalara yol açabilir.

Kurulamanın önemi

Yıkamanın en çok küçümsenen adımı kurulamadır. Nemli eller, kuru ellere kıyasla yüzeylerden mikrop kapmaya ve bulaştırmaya çok daha yatkındır. Islak bir avuçla kapı koluna dokunmak, az önce harcanan yirmi saniyeyi büyük ölçüde boşa çıkarır. Temiz ve kuru bir havlu, tek kullanımlık kâğıt ya da yeterince uzun süre çalıştırılan bir kurutucu, işin son ve gerçekten gerekli halkasıdır. Ortak kullanılan ıslak bez havlular ise tam tersi bir işlev görür; nem ve sıcaklık onları mikroplar için elverişli bir yatak hâline getirir.

Kolonya ve el jelleri, su ile sabunun bulunmadığı durumlarda mantıklı bir yedek çözümdür. Ancak gözle görülür şekilde kirli, yağlı ya da tozlu ellerde etkileri sınırlıdır; alkol, kirin altına inemez. Ayrıca jeli sürüp hemen silmek de işe yaramaz, ürünün eller üzerinde kendiliğinden kuruyana kadar ovalanması gerekir.

Alışkanlığı yerleştirmek

Doğru tekniği bilmek yetmez, tekrarı hayata yerleştirmek gerekir. En verimli yöntem, yıkamayı zaten var olan rutinlere iliştirmektir: eve girer girmez, yemeğe oturmadan önce, çiğ et ya da yumurtaya dokunduktan sonra, tuvaletten çıkarken, hastaya baktıktan sonra. Bu tetikleyiciler zamanla düşünmeden işleyen bir refleks hâline gelir.

Sık yıkamanın en gerçek yan etkisi kuruluktur. Özellikle kışın eller kızarır, gerilir, kenarlarından çatlar. Çözüm yıkamayı azaltmak değil, kaybedileni geri koymaktır: nemli cilde ince bir nemlendirici uygulamak ve suyu gereğinden sıcak tutmamak çoğu zaman yeterlidir. Çatlamış bir cilt hem ağrılıdır hem de mikroplar için ek bir giriş kapısı açar; yani bakım, hijyenin devamıdır.